Undeb Amaethwyr Cymru yn dweud wrth y Pwyllgor Materion Cymreig bod “Trysorlys EM wedi cau’r drws yn glep yng ngwyneb y diwydiant ac wedi taflu’r allwedd”
Dydd Mercher 4 Mehefin, cyflwynodd Undeb Amaethwyr Cymru dystiolaeth i’r Pwyllgor Materion Cymreig ar ei ymchwiliad i’r heriau a’r cyfleoedd sy’n gysylltiedig â ffermio yng Nghymru yn 2025.
Cynrychiolwyd Undeb Amaethwyr Cymru gan Gareth Parry, Pennaeth Polisi’r Undeb ers 2024.
Fel rhan o'r sesiwn, cwestiynwyd Mr Parry gan ASau ar nifer o'r heriau parhaus sy'n wynebu amaethyddiaeth Cymru; gan gynnwys ymadawiad y DU o'r Undeb Ewropeaidd, y newidiadau i ryddhad eiddo amaethyddol a busnes, a sut y bydd newidiadau i gyllid Llywodraeth y DU ar gyfer amaethyddiaeth Cymru yn effeithio ar gynaliadwyedd y sector.
Wrth siarad yn ystod y sesiwn dystiolaeth, dywedodd Gareth Parry, Pennaeth Polisi Undeb Amaethwyr Cymru: “Mae Brexit wedi cyflwyno sefyllfa lle mae Llywodraethau’r DU yn symud i ffwrdd o egwyddorion polisi craidd Polisi Amaethyddol Cyffredin yr UE, megis cyflenwi bwyd fforddiadwy a darparu incwm teg i ffermwyr, ac yn symud tuag at fesurau sydd wedi’u cynllunio’n bennaf i fynd i’r afael â’r argyfyngau natur a hinsawdd.
“Yn aml mae’r argyfyngau hyn yn cael eu cyfeirio at fel cyfiawnhad dros y newid sylfaenol hwn mewn polisi amaethyddol ac eto nid oes unrhyw fecanwaith deddfwriaethol o hyd i benderfynu a - neu pryd - mae'r DU yn wynebu argyfwng bwyd. Os caiff ei fesur yn ôl argaeledd bwyd ar silffoedd archfarchnadoedd, bydd yn rhy hwyr.”
Mae ymadawiad y DU o'r UE hefyd wedi arwain at golli'r sefydlogrwydd tymor canolig a ddarparwyd gan Fframwaith Ariannol Amlflwydd saith mlynedd yr UE. Mae diffyg fframweithiau ariannol o'r fath wedi caniatáu i Lywodraeth y DU gymhwyso Fformiwla Barnett i unrhyw addasiadau i gyllid amaethyddol Cymru yn y dyfodol, sy'n golygu y bydd Cymru'n derbyn codiadau dilynol yn seiliedig ar gyfran hanesyddol o boblogaeth y DU yn hytrach nag anghenion gwledig.
“Rydym wedi bod yn gwbl glir ers y refferendwm: os yw Llywodraethau’n darparu cynaliadwyedd economaidd i fusnesau ffermio, bydd y cyfraniadau diwylliannol, cymdeithasol ac amgylcheddol yn parhau’n naturiol.
“Fodd bynnag, yr hyn a welwn yw awydd clir gan Lywodraethau blaenorol a phresennol y DU i lofnodi cytundebau masnach yn hytrach na chefnogi cynhyrchu bwyd domestig trwy bolisïau wedi’u cynllunio’n briodol.”
Clywodd aelodau'r Pwyllgor sut mae Llywodraethau blaenorol a phresennol y DU wedi honni eu bod wedi amddiffyn safonau bwyd uchel y DU o fewn eu cytundebau masnach. Ond, ychydig iawn o sôn sydd wedi bod am y gwahaniaethau rhwng diogelwch bwyd a safonau cynhyrchu bwyd.
“Drwy agor y drws i gynhyrchion amaethyddol o wledydd eraill lle mae bwyd yn cael ei gynhyrchu ar gost ratach oherwydd gwahaniaethau mewn dulliau cynhyrchu a gofynion rheoleiddio, a yw Llywodraeth y DU yn tanseilio ein cynhyrchwyr bwyd domestig? Ydy, 100%.
“Yn hollbwysig, ar ôl gweithredu o dan egwyddorion ffafriol PAC yr UE ers degawdau, ni all Llywodraeth y DU danseilio ni yn y pen draw drwy ddiwygio polisïau amaethyddol a disodli cynhyrchu bwyd domestig â mewnforion, heb ystyried o ddifrif hyfywedd economaidd busnesau ffermio.
“Felly, rhaid i Lywodraethau’r DU a Chymru rymuso’r sector amaethyddol fel arweinydd byd-eang mewn cynhyrchu bwyd cynaliadwy yn bennaf oll, ond i wneud hynny, rhaid i’r ddwy Lywodraeth gydweithio.”
Canolbwyntiodd nifer o gwestiynau yn ystod y sesiwn ar y diwygiadau treth etifeddiant arfaethedig, gyda Mr Parry yn cyflwyno'r ffigurau diweddaraf gan Family Business UK a CBI Economics ar yr effeithiau posibl ar economi'r DU.
“Fel y nodwyd yn gynharach yr wythnos hon, mae’r ffigurau diweddaraf yn dangos methiant Trysorlys EM i ystyried effeithiau economaidd a chymdeithasol ehangach y newidiadau arfaethedig.
“Mae wedi bod yn amlwg ers cyhoeddiad y Gyllideb nad oes gan Swyddogion Trysorlys EM unrhyw fwriad o gydnabod ein pryderon. Maent wedi cau’r drws yn glep yng ngwyneb y diwydiant ac wedi taflu’r allwedd.
“Gyda’r ffigurau diweddaraf yn dangos effeithiau trychinebus i fusnesau teuluol y DU a cholled ariannol o £1.9 biliwn i’r Trysorlys dros y pum mlynedd nesaf; gyda Llywodraeth y DU a Swyddogion Trysorlys EM yn honni bod y diwygiadau polisi yn deg, mae’n rhaid gofyn y cwestiwn; yn deg i bwy?
“Dydyn ni ddim yn galw am gael gwared ar y polisi. Yn hytrach, rydyn ni’n chwilio am gyfle i ddylunio polisi gyda Thrysorlys EM sy’n gweithio i fusnesau teuluol dilys ac sy’n cau’r bylchau sy’n bodoli ar hyn o bryd.”
